Kelebek Etkisi ve Kaos Teorisi

0 0

Kelebek Etkisi Nedir?

Birçok insan kelebek etkisi söylemini duymuştur. Fakat ne manaya geldiğini tam olarak bilmemektedir. Kelebek etkisini kısaca tanımlayacak olursak; küçük olayların, kendisinden daha büyük olayların oluşumunu etkilemesidir. Bu tanım Amerikan meteoroloji uzmanı Edward N. Lorenz (1917-2008) tarafından bulunmuştur. Lorenz, hava durumu tahmini yaparken başlangıç koşullarındaki ufak değişimlerin birkaç gün sonra farklı sonuçlar meydana getirdiğini keşfederek bu kelebek etkisi tanımını yapmıştır. Mesela iki gün boyunca havanın aynı olması birkaç gün sonra havanın aynı güzellikle seyredeceği manasına gelmez. Lorenz, bunu bir kelebeğin kanat çırpması başka bir yerde hortuma sebep olur metaforu ile açıklamıştır. Bu açıklanan Metafor Kaos teorisi adındaki teori ile birlikte anılmaya başlanmıştır. Lorenz bu kelebek etkisi tanımını bulurken kullandığı temel delil virgülden sonraki bazı basamakları hesaplama yaparken dikkate almamaktır. Yani virgülden sonra 8 basamağı olan bir ondalık sayıyı, yuvarlayıp virgülden sonra sadece 3 basamağı olan bir sayı haline getirmiştir. İşlemi bu şekilde yaptığında yaptığı değişiklik ufak gibi görünse de işlemin sonunda değişiklik yapmadan önceki sonuçtan çok farklı bir sonuç ortaya çıkmıştır.

Kaos Teorisi Nedir?

Kaos teorisi, Kompleks sistemlerin ( hava durumu, iktisat, trafik gibi) başlangıç durumlarındaki değişiklere aşırı derecede hassasiyet göstermesidir. Mesela şehir trafiğinde bir yerdeki ufacık bir kaza, o kazanın direkt bağlantılı ya da dolaylı bağlantılı olduğu yerde yoğun bir trafik oluşmasına sebep olabilir. Bu davranış matematik biliminde kaotik matematik model adıyla veya daha analitik teknik olan Poincare haritası adıyla incelenmektedir.

Buradaki kaos kelimesi düzensiz bir rastgelelik yerine, kompleks ve dinamik sistemlerdeki görünen gelişigüzellik anlamında düşünmek daha doğru olur. Mesela şehir trafiğine baktığınızda bir gelişigüzellik görürsünüz. Fakat bu aslında kendi içinde bir sistemi olan gelişigüzelliktir. Yani sistemin içine girmeden anlayamayacağımız türden bir tesadüfilik durumudur.

Kaos Teorisi Nerede Görülür?

  • Psikoloji

İnsanların psikolojisi yaşadıkları olaylar, hormonların dengesi ya da dengesizliği, o anki hava durumu, ekonomik refahlığı veya sıkıntısı gibi bir çok faktöre bağlı kompleks bir sistemdir. Dolayısıyla bu kompleks sistem içinde ufacık bir değişiklik, ya da bir başka insandan gördüğü bir iyilik ya da ufak bir tebessüm insanları mutluluğa götürebilir. Ya da farkında olmadan bir insana yapmış olduğunuz kötü bir davranış, onun kompleks olan psikoloji sisteminde yaptığı ufak değişiklik psikolojisini alt üst etmeye yetebilir.

  • İktisat

İktisat arz talep dengesine dayanan bir bilimdir. Fakat bu kadar basit değildir. Bir çok parametrenin, ülkelerin sosyolojik durumu, dünyadaki siyasi dengeler, dünyadaki yeni teknolojilerin bulunması, etkin olduğu bir sistemdir. Dolayısıyla bir ülkedeki ufak bir ekonomik değişiklik büyük çapta krizlere sebep olabilir.

  • Sosyoloji

Sosyoloji biliminin en temelinde insan bulunmaktadır. En temelinde böyle kompleks bir varlığın bulunduğu sistem tabi ki kompleks bir sistemdir. Dolayısıyla yapılan ufak bir değişiklik büyük çaplı sosyal olaylara sebebiyet verebilmektedir.

Görüldüğü gibi kelebek etkisi ve kaos teorimi aslında çok bilimsel  terimler olmasına rağmen hayatımızın içinde olan bir bilim türüdür.

 

 

 

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.