Abbasiler Kimdir? Abbasi Devleti ve Halifeleri

0 1

Abbasiler Kimdir?

Abbasiler kimdir diye sorduğumuzda kısaca 750-1258 yılları arasında islam dünyasının büyük bir bölümüne egemen olmuş hanedan diye cevap verebiliriz. Abbasiler kimdir sorusuna cevap vermeye devam edersek:

Abbasi Devleti Kuruluşu

Aynı soydan gelen ve Kureyş kabilesine bağlı iki aile olan Emeviler ile Haşimiler arasında eskiden beri süren bir rekabet vardı. Hz. Muhammed’in amcası Abbas’ın üçüncü kuşaktan torunu olan Haşimilerden Muhammed bin Ali 720’lerde başlattığı propaganda yoluyla Irak, İran ve Horasan’da çok sayıda yandaş toplamıştı. Onun ölümünden sonra oğlu İbrahim, Emevilere karşı Türk asıllı Ebu Müslim Horasani ile anlaşarak 746’da Horasan ayaklanmasını başlattı. İbrahim’in öldürülmesiyle ayaklanmalar tüm İran’a yayıldı. İbrahim’in kardeşi Ebu’l-Abbas 749’da Kufe’de halifeliğini ilan etti. 750 yılında Ebu Müslim’in ve Ebu’l-Abbas’ın orduları  son emevi halifesi II. Mervan’ı yenerek bu hanedanın egemenliğine son verdi ve Ebu’l Abbas ilk Abbasi Halifesi oldu. ve 754 yılına kadar sürdürdü.

Abbasi Devleti İlk Dönemi

Horasan’dan Atlas Okyanusu kıyılarına kadar uzanan geniş toprakları devralan yeni yönetimin başlıca sorunu Hicaz, Yemen, Umman, Irak, Suriye, Mısır, Azerbaycan, İran ülkelerini ve bu ülkelerde 83 büyü eyalette yaşayan değişik etnik ve dinsel toplulukları bir arada tutabilmekti. Ebu’l-Abbas ve ikinci halife Mansur (754-775) iktidara gelmelerine yardımcı olan Türk ve İran kökenlileri yönetimde ve ordu komutanlıklarında görevlendirdiler. Ama, Mansur, gücünden çekindiği Ebu Müslim’i öldürttü. Bağdat’ı başkent yaparak merkezi doğuya kaydırdı. Arap etkinliğini her alanda azaltırken, ayrılıkçı mezhep ve bölge ayaklanmalarını bastırarak mutlak egemenliği sağladı.

Daha sonra gelen halifeler Mehdi (775-785) ve Hadi (785-786) aynı siyaseti sürdürdüler.

Abbasi Devleti Parlak Dönemi

Abbasi devleti Harun Reşid ( 786-809) en parlak dönemini yaşadı. Özellikle sanat ve kültür etkinlikleri açısından parlak bir dönem yaşadı. Toharistanlı Bermekiler bu dönemin yönetiminde etkili oldular. Fas’ta İdris bin Abdullah’ın İdrisi hanedanını, Kayrevan’da İbrahim bib Agleb’in Aglebi hanedanını kurmaları gibi ilk önemli kopmalar bu parlak dönem rastlar.

Daha sonra gelen halifeler Emin (809-813), Memun (813-833) ve Mutasım ( 833-842)  da bu parlak dönemi sürdürmeye devam ettiler. Bizans’a yönelik akınlara hız verildi.

Bu dönemde ülke iktisadı büyük ölçüde kalkındı.

  • Pamuk, dut, turunçgiller gibi yeni bitkilerin yetiştirilmesiyle tarım gelişti.
  • Ticaret ve el sanatları özellikle büyük kentlerde büyük bir canlılık kazandı.
  • Üç kıtanın kavşak noktasında yer alan imparatorluk, Ortadoğu, Uzakdoğu’daki Çin ve Hindistan ile Batı’daki Bizans ve Frank dünyaları arasındabağlantı merkezi haline geldi.
  • Kara, ırmak ve deniz yoluyla Bağadat’a ulaşan kervanlar; Çin’den ipek, Hindistan’dan baharat ve kereste, Kuzey Asya’dan , Doğun Afrika’dan ve İslav dünyasından köle taşıyorlardı.
  • Genellikle müslüman olamayanların elinde bulunan bu ticaretler son derece gelişmiş bir bankacılık sistemine dayanmaktaydı.

Bu parlak dönem Vasık’ın (842-847) ölmesiyle sona erdi.

Abbasi Devleti Gerileme Dönemi

Abbasiler bu dönemden itibaren 10. yüzyılın ortalarına değin iç ve dış sorunlar nedeniyle sürekli zayıfladılar. Uzak eyaletlerdeki emirlerin bir çoğu; Samaniler, Karahanlılar, Büveyhiler ve Fatimiler bu yıllarda bağımsızlıklarını kazandılar. Bağdat’taki siyasal iktidar ise Şii Büveyhilerin güdümünde kaldı. Irak, Fars ve Ahvaz denetim altında tutulabilen başlıca bölgelerdi. Sık sık baş gösteren saray entrikaları ve komplolarıyla halifeler devrildi ya da öldürüldü. Bu dönemin zayıf Abbasi halifeleri sırasıyla;

  • Mütevekkil (847-861)
  • Muntasır (861-862)
  • Müstain (862-866)
  • mutez (866-869)
  • Muhtedi (869-870)
  • Mutemid (870-892)
  • Mutezid (892-902)
  • Müktefi (902-908)
  • Muktedir (908-932)
  • Kahir (932-934)
  • Razi (934-940)
  • Mütteki (940-944)
  • Müstekfi (944-946)

Abbasi Devleti Çöküş Dönemi

Bu dönemden sonra ise 11. yüzyılın ortalarına kadar siyasi yetkiden yoksun 4 halife geldi. Bu Abbasi halifeleri şunlardır:

  • Muti (946-974)
  • Tai (974-991)
  • Kadir ( 991-1031)
  • Kaim (1031-1075)

Bu dönemde Abbasi halifeleri önce Büveyhilerin gölgesinde, 1055 yılından sonra da Tuğrul Bey’in koruyuculuğu altında yerlerinde kalabildiler. Dinsel açıdan halifeliğe bağlı kalmak koşuluyla bağımsızlık ilan eden devletlerin sayısı 16’ya çıktı. Halife Kaim’in Selçuklu Sultanları Tuğrul Bey ve Alp Arslan’la kurduğu siyasal ve askeri işbirliği Büveyhi egemenliğinin son bulmasını sağladı. Buna karşılık sultanların gerçek nüfuzları altında güvenli ve saygın bir yönetim ortaklığı başladı. Halifeliğin bir atama makamım olarak yüceliği ve  meşruiyet sağlayıcı, birleştirici ve  uzlaştırıcı manevi kişiliği Sünni İslam dünyasına kabul ettirildi.

Bu siyasi ortam şu üç abbasi halifesi zamanında da devam etti

  • Muktedir (1075-1094)
  • Mustezhir (1094-1118)
  • Müsterşid (1118-1135)

Daha sonra Büyük Selçuklular’ın zayıflaması ve parçalanması sebebi ile bu siyasi ortam yine bozuldu. Daha sonra gelen aşağıdaki halifeler en azından Bağdat’ta ve Irak bölgesinde siyasal iktidarı ellerinde tutmaya çalıştılar. Bu yüzden yoğun iç ve dış sorunlarla uğraştılar.

  • Reşid (1135-1136)
  • Müktefi (1136-1160)
  • Müstencid (1160-1170)
  • Mustazi (1170-1180)
  • Nasır (1180-1225)

Moğolların önce İran’a, ardından da Irak’a yönelen saldırıları karşısında son üç Abbasi halifesinin egemenlikleri tehlikeye girdi.

  • Zahir (1225-1226)
  • Mustansır (1226-1242)
  • Mustasım (1242-1258)

Cengiz Han’ın torunu Hülagu’nun Irak’ı istilası 1258’de Bağdat’ı aldıktan sonra da son Abbasi Halifesi Mustasım’ ve yakalanan hanedan üyelerini öldürtmesiyle 508 yıllık Abbasi Halifeliği sona erdi.

Halife Zahir’in oğlu Ahmed  Mısır’a kaçtı. Burada 1261 yılında Memluk Sultanı Baybars’ın koruyuculuğunda halife ilan edildi. Siyasal ve askeri hiçbir yetkisi bulunmayan bu yeni halifelik kurumu, islam ülkelerinde tahta çıkan ya da bağımsızlık kazananların sultanlıklarını onaylayan, Sunni camilerinde adına hutbe okunan 17 halifeyle 1517 yılına kadar devam etti.Mısır’ı zapt eden Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim, halifenin yetkilerini ve kutsal emanetleri devralarak Abbasilerin sembolik varlığına da son verdi.

Abbasi Devleti Sosyal, Ekonomik, Bilimsel Yönü

Sosyal

Din birliğine dayalı devlet yapısı içinde Abbasiler,  Arap olmayanlara en yüksek görevleri vererek bağdaştırılması güç ögeleri bir arada tutmakta her zaman başarılı olamadılar. Kurulduğu tarihte en geniş sınırlara sahip olan devlet kısa sürede parçalanmaya yüz tuttu. İslam öncesi Arap geleneklerinin yeniden canlanması, Sunni, Şii ve harici çatışmaları, ayaklanmalar ve bağımsızlık istekleri gibi ciddi ve sürekli sorunlar ortaya çıktı. Halifeliğin 5 yüzyıl ayakta kalabilmesi, özellikle 11. yüzyıldan başlayarak Türklerin koruyucu siyasetleriyle mümkün olabilmiştir. Abbasi-Bizans sınır bölgesine Türklerin yerleştirilmeleri, Horasan ve Samarra’daki garnizonlarda askerlerin bütünüyle Türk olması, sürekliliği sağlayan etkenlerdendi.

Ekonomik

  • Abbasiler bayındırlık çalışmalarına büyük önem verdiler
  • Yeni yollar yaparak bunları han ve kervansaraylarla donattılar.
  • Suriye, İran ve Basra’da camcılık geliştirildi.
  • Şam’da demir ve bakır işleyen atölyeler kuruldu.
  • Halifeliğin her yöresinde kağıt kullanımı arttı.
  • Mısır dokumaları, Şam ipeklileri ve Musul pamukluları geniş bir pazar buldu.

Bilimsel

  • İslami bilimlerin yanı sıra  matematik, astronomi, tıp ve botanik alanlarında özellikle 9. ve 10. yüzyıllarda önemli atılımlar ve yenilikler yaptılar.
  • Yunanca, Latince ve Suryaniceden Arapçaya çevrilen yapıtlar bilimsel düşünce düzeyini yükseltti.
  • Münazara meclisleri ve bilginlerin kentlerde belli sürelerde gerçekleştirdikleri gezici eğitim uygulamalarının etkisiyle oldukça geniş aydın bir kesim oluştu.
  • Eğitim çalışmalarına önem verilerek Nizamiye Medreseleri örneğinde olduğu gibimedrese türü okullar yaygınlaştırıldı.
  • Bağdat’ta uzmanlık kütüphaneleri ve gözlem evleri kuruldu.

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.